Estimated reading time: 9 minutes
- Lusernhooi is ongetwyfeld een van die belangrikste voergewasse wat wêreldwyd in veevoeding gebruik word.
- Weersomstandighede bly ’n sleutelfaktor in die beskikbaarheid, volume en gehalte van lusernhooi.
- Die gewas kan op ’n verskeidenheid van grondsoorte en in uiteenlopende klimaatstoestande verbou word, wat tot sy aanpasbaarheid bydra.
- Lusernhooi speel ’n sentrale rol in veevoeding, gewasrotasiestelsels, diversifisering van ondernemings en bestuur van plase se kontantvloei.
- Die gewas kan as groenvoer, hooiblokke, kuilvoer of direk aan ‘n verskillende tipes vee gevoer word.
Lusernhooi is ongetwyfeld een van die belangrikste voergewasse wat wêreldwyd in veevoeding gebruik word. Hierdie artikelreeks ondersoek die kompleksiteite van die Suid-Afrikaanse lusernhooibedryf en lig ook ‘n paar dinamiese aspekte daarvan uit.
Lusernhooigehalte word in verskillende grade geklassifiseer: supreme, prima, graad 1, graad 2 en graad 3, elk gekoppel aan unieke kenmerke en eienskappe wat op die voedingsbehoeftes van melkbeeste geskoei is. Soos by die meeste landboukommoditeite, word die produsenteprys van lusernhooi deur vraag en aanbod gedryf.
Prysskommelings weerspieël dikwels die toetrede van nuwe produsente tot die mark of die uittrede van bestaande produsente. Dit beklemtoon opnuut hoe sensitief die bedryf vir eksterne faktore soos weersomstandighede en internasionale vraag is. Suid-Afrika voer jaarliks sowat 160 000 tot 240 000 ton lusernhooi uit, hoofsaaklik na buurlande en die Midde-Ooste. In onlangse jare het uitvoere na China merkbaar toegeneem, wat die groeiende internasionale belangstelling in Suid-Afrikaanse lusernhooi onderstreep.
Weersomstandighede bly ’n sleutelfaktor in die beskikbaarheid, volume en gehalte van lusernhooi in Suid-Afrika, en al hierdie faktore het ‘n invloed op die pryse wat produsente plaaslik vir hul produk ontvang.
Hierdie reeks artikels beoog om insig te bied in die dinamika wat aan die Suid-Afrikaanse lusernhooibedryf sy uniekheid verleen. Verdere navorsing is nodig om te bepaal watter invloed spesifieke weerpatrone, soos temperatuur, reënvalvlakke en die tydsberekening van reën, op lusernproduksie en -gehalte het, asook hoe die wêreldvraag Suid-Afrika se mededingendheid in internasionale markte raak.
Agtergrond
Lusernhooi (Medicago sativa L.) is een van die wêreld se vernaamste voergewasse. Dit word algemeen as veevoer gebruik en dien as ’n waardevolle kontantgewas. Vanweë sy hoë voedingswaarde en smaaklikheid, is lusern ’n veelsydige ruvoerbron wat in baie gevalle gunstig met kragvoer vergelyk kan word. Hierdie eienskap is besonder voordelig vir hoogproduserende diere soos melkbeeste (Scholtz, 2001).
Die gewas kan op ’n verskeidenheid van grondsoorte en in uiteenlopende klimaatstoestande verbou word, wat tot sy aanpasbaarheid bydra. Lusernproduksie word egter beperk op grond van sy hoë waterbehoefte en die vereiste aan optimale weersomstandighede tydens hooimaak (Moot, Teixeira en Brown, 2012). In Suid-Afrika word lusern hoofsaaklik onder besproeiing verbou, aangesien waterbeskikbaarheid meer betroubaar is. Die meeste besproeiingskemas is geleë in droë of semi-droë streke, wat ideaal is vir lusernhooiproduksie (Scholtz, 2008 en Scheepers, 2015).
Volgens die voormalige Departement van Landbou, Grondhervorming en Landelike Ontwikkeling (DALRRD) produseer Suid-Afrika jaarliks meer as 1,5 miljoen ton lusernhooi. Dit sluit lusern wat vir beide hooimaak en weiding aangewend word, in. ‘n Gemiddeld van slegs sowat 400 000 ton hooi word jaarliks amptelik gegradeer en verteenwoordig die hoeveelheid wat vir formele plaaslike en internasionale markte beskikbaar is.
Die lusernhooibedryf se bydrae tot Suid-Afrika se landbou bruto binnelandse produk (BBP) bly onbekend, hoofsaaklik weens die beperkte beskikbaarheid van bedryfsdata. In 2022 het DALRRD die bruto waarde van lusernproduksie op R5,771 miljoen beraam. Die tekort aan bedryfsinligting beteken dat akkurate skattings van die oppervlakte onder lusern, sowel as die gedeeltes wat aan weiding versus informele en formele markte toegeken word, nie beskikbaar is nie.
Lusernhooigehalte in Suid-Afrika wissel gedurende die produksieseisoen, hoofsaaklik as gevolg van wisselvallige weer tydens produksie en hooimaak; dit beklemtoon die groot invloed wat omgewingsfaktore op hooigehalte het. Suid-Afrikaanse lusernhooi word in vyf kategorieë gegradeer op grond van ’n gehalte-indeks wat suurbestande vesel (SBV), as en lignieninhoud insluit (Scholtz, 2008; Scholtz, Van der Merwe en Tylutki, 2009; NLT, 2023).
Die produksie van lusernhooi in Suid-Afrika het aansienlik ontwikkel en speel nou ’n sentrale rol in veevoeding, gewasrotasiestelsels, diversifisering van ondernemings en bestuur van plase se kontantvloei. Ten spyte van die gewas se belangrikheid en die ontoereikende beskikbaarheid van geskikte alternatiewe in die voerbedryf, is daar steeds beperkte begrip van die faktore wat lusernproduksie en -gehalte, asook winsgewendheid, beïnvloed.
Onlangse studies het nie na aspekte soos produsentpryse, produksievolumes, uitvoertendense of die wisselwerking tussen hierdie faktore en die groter bedryfstruktuur gekyk nie. In hierdie artikelreeks word gepoog om hierdie leemte aan te spreek deur ’n bedryfsoorsig te bied. Daar word onder meer gekyk na die rol van lusernhooi in die bedryf, produksiedinamika, faktore wat gehalte en opbrengs bepaal, produsentepryse en markverhoudings. Ons ondersoek ook hoe hierdie faktore uiteindelik produsentepryse binne die Suid-Afrikaanse lusernhooibedryf beïnvloed.
Geskiedenis van lusernhooi
Die geskiedenis van lusernproduksie in Suid-Afrika hou verband met die ontwikkeling van intensiewe, kommersieel-gedrewe veevoedingstelsels. Dit blyk asof lusern sy oorsprong in dele van Asië en die Midde-Ooste gehad het. Die vroegste aangetekende gebruik daarvan as ’n voergewas dateer meer as 3 300 jaar terug (Westgate, 1908; Bolton, 1962; Michaud, Lehman en Rumbaugh, 1988, soos aangehaal deur Scholtz, 2008). Van daar het lusern oor Europa heen versprei voordat dit in verskeie Europese kolonies bekendgestel is.
Hoewel die plant amptelik as ‘lusern’ in die oostelike dele van die Verenigde State bekendgestaan het, het die Spaanse term ‘alfalfa’ sedertdien gevestig geraak. Vandag is ‘lusern’ die naam wat grotendeels in Europese lande oos van Spanje en in Suid-Afrika gebruik word. Die algemene en plaaslike name wat aan die gewas toegedig word is ‘n weerspieëling van hoe wyd dit aangeplant word en herroep die opskrywings en aktiwiteite van antieke beskawings (Scholtz, 2008).
Rondom 1850 het lusern sy pad van Frankryk na die Kaapkolonie in Suid-Afrika gevind. Dit was aanvanklik ‘n gewilde voerbron op die streek se ekstensiewe volstruisplase. Hoewel volstruisproduksie later afgeneem het, het lusern sy merk gemaak en uiteindelik een van die mees verboude besproeiingsgewasse in die land geword.
Vandag is die melkbedryf die grootste verbruiker van lusernhooi, gevolg deur die veevoerbedryf, en ’n toenemend belangrike uitvoermark. Die veevoerbedryf beskou lusern as ’n sleutelbron van proteïen in Suid-Afrikaanse veevoeding danksy sy hoë ruproteïeninhoud (op ‘n droëmateriaal- of DM-basis) en die goeie balans van makro- en spoorminerale, sowel as vet- en wateroplosbare vitamiene (Hanson, Barnes en Hill, 1988; Scholtz, 2008).
Lusernhooi as veevoer
Lusern en lusernhooi word algemeen beskou as hoë-gehalte, veeldoelige veevoere. Die gewas kan as groenvoer, hooiblokke, kuilvoer of direk aan ‘n verskillende tipes vee gevoer word. Beide herkouers, soos beeste, skape en bokke, en nie-herkouers, soos perde, vreet lusern in verskillende vorme (Mueller, Undersander en Putnam, 2008).
Lusern het talle unieke eienskappe wat dit van ander hooibronne onderskei. Dit toon ’n geringe afname in verteerbaarheid selfs by verhoogde voerinname, bevat ’n matige hoeveelheid neutraalbestande vesel (NBV), en het ’n digter selwandstruktuur wat hoër voerinname ondersteun. Die gewas het ook ’n hoë bufferkapasiteit en fermentasietempo, wat bykomende voordele inhou. Lusernhooi is verder bekend vir sy hoë pektieninhoud, ’n besonder waardevolle eienskap in veevoeding (Van Soest, 1987).
As voerbron het lusernhooi talle voordele vir vee. Sy hoë voedingswaarde en uitsonderlike verteerbaarheid maak dit ’n voorkeur-voeropsie. Dit bied ook ’n hoër energie- en proteïeninhoud in vergelyking met baie ander gewasse, en bevat ’n gebalanseerde voedingswaardeprofiel. Koolhidrate kom in oorvloed in lusernhooi voor en dien as ’n primêre energiebron. Dit speel ’n sleutelrol in die instandhouding van dieregesondheid. Proteïen is ewe noodsaaklik en ondersteun groei, onderhoud, laktasie en reproduksie – lusernhooi voorsien voldoende hoeveelhede daarvan om aan hierdie behoeftes te voldoen.
As ’n voerpeulgewas is lusern ook ryker aan minerale in vergelyking met gras. Dit verskaf kalsium, fosfor en magnesium, wat noodsaaklik is vir skeletontwikkeling, tandgesondheid en spierfunksie. Dit alles beklemtoon lusern se ondersteunende rol in dieregesondheid. Lusernhooi se minerale digtheid bevorder ook koeie se melkgehalte. Die insluiting van lusernhooi in veerantsoene is oor die algemeen ’n strategiese keuse, aangesien dit ’n omvattende verskeidenheid voedingstowwe verskaf wat noodsaaklik is vir optimale gesondheid, groei en produktiwiteit (Higginbotham et al., 2008).
Gehalte versus prestasie
Buiten hoë voedingswaarde en verteerbaarheid, onderskei lusern se unieke verhouding van strukturele en nie-strukturele komponente dit van alternatiewe voergewasse. Sy smaaklikheid en bros tekstuur bevorder hoë DM-innames. Verskeie faktore beïnvloed egter die voedingswaarde en derhalwe die gehalte van voergewasse. Die plant se stadium van volwassenheid tydens oes is gekorreleer met die verteerbaarheid daarvan. Die SBV neem toe namate lusern verouder, wat lei tot verminderde beskikbaarheid van voedingstowwe as gevolg van verhoogde lignifisering (Lacefield, 1988).
Die verteerbaarheid en proteïeninhoud van lusern neem toe namate die plant ontwikkel, maar dit gebeur slegs tot op ’n spesifieke stadium. Daarna neem die voedingswaarde af as gevolg van die progressiewe afsetting van lignien in die selwande, wat die rumenmikrobes verhinder om die voer doeltreffend af te breek en die selinhoud te benut. Soos die plant volwasse raak, verander die blaar-tot-stam verhouding sodat die stamme uiteindelik oorheers. Dit is problematies, aangesien stamme ’n hoër konsentrasie lignien bevat (Scholtz, 2008).
Omdat ruvoer ’n aansienlike persentasie van herkouerdiëte uitmaak, beïnvloed die gehalte daarvan veeprestasie en voerinname (Jung, 1997). Veselvertering in die rumen is ’n belangrike proses wat op mikrobiese hegting en die fermentasie van selwandpolisakkariede staatmaak. Hierdie unieke vermoë stel herkouers in staat om roumateriale wat andersins nutteloos is, in waardevolle voedingstowwe vir menslike voeding om te skakel.
Veselverteerbaarheid word bepaal deur die verhouding van potensiële afbreekbare vesel tot algehele veselinhoud. Dit word verder beïnvloed deur die tempo van vertering en die beweging van vesel deur die rumen. Wat melkbeeste betref, hoe meer verteerbaar die voer, hoe hoër die netto energie vir laktasie (NEL) en DM-inname (Dado en Allen, 1996).
Doeltreffende ruvoervertering vereis ’n rumen-pH bo 6. Totaal gemengde rantsoene (TGR’e) wat met supreme of prima lusern geformuleer is – wat oor die algemeen laer in effektiewe vesel en hoër in maklik-fermenteerbare koolhidrate is – stimuleer egter nie voldoende herkou nie en verminder gevolglik speekselproduksie (Scholtz, Van der Merwe en Tylutki, 2009c). Verlaagde speekselproduksie veroorsaak onvoldoende bufferkapasiteit en laat die rumen-pH daal (Mertens, 1997). ’n pH onder 6 skep ’n ongunstige omgewing vir rumenmikrobes en verlaag die verteerbaarheid van ruvoer (sellulolise) (Mould, 2003).
Volgens Scholtz, Van der Merwe en Tylutki (2009c) kan uitermatig hoë-gehalte lusern te veel proteïen voorsien. Dit kan aanleiding gee tot proteïen-belaaide TGR’e wat ekstra energie vir metaboliese prosesse vereis en onvoldoende NBV kan bevat. Hoë innames sal dan nodig wees om aan ’n koei se veselbehoeftes te voldoen en haar rumen gesond te hou (mikrobes, pH en algehele verteerbaarheid). Onder sulke toestande vervul lusernhooi dan nie meer sy primêre rol as ’n funksionele komponent van die dieet nie. – Dr Hermias van Niekerk, Departement Landbou-ekonomie, Universiteit van die Vrystaat
In die volgende uitgawe van Veeplaas word gekyk na die graderingstandaarde en gehalte van Suid-Afrikaanse lusernhooi. Vir meer inligting of verwysings, stuur ’n e-pos na vNiekerkHN@ufs.ac.za
