Estimated reading time: 6 minutes
Watergebruikers in die laer Vaal-Oranjeriverstelsel kry baie te doen met chemikalieë en patogene in die water waaroor hulle nie juis baie beheer het nie. Die rede hiervoor is ongesuiwerde of halfgesuiwerde riool wat deur disfunksionele munisipaliteite in die rivier gestort word. Bykomend dra suurwater uit industriële gebiede stroomop in die Vaalrivier, asook seisoenale vrystellings van ongesuiwerde riool uit die suidelike dele van Gauteng, by tot watergehalte wat nie meer aan die behoeftes van watergebruikers voldoen nie.
Fritz Bekker van Gariep Watch het onlangs, na agt jaar se navorsing in samewerking met die Universiteit van Stellenbosch, ’n verhandeling oor die rivier gelewer. Hy het spesifiek die impak van watergehalte op gebruikers in die omgewing ondersoek. Sy gevolgtrekking is dat hierdie lewensaar, mits dit goed bestuur word, steeds gered kan word. Indien daar egter nie deeglik na die beskerming van die rivier se vloei en watergehalte omgesien word nie, sal die rivier in die toekoms nie al die huidige watergebruike kan dra nie.
Probleem word groter
Asof hierdie probleem nie reeds erg genoeg is nie, het die Departement van Water en Sanitasie onlangs aangekondig dat die Benede-Oranjerivier tot ’n Klas 3-waterhulpbron afgegradeer gaan word. Hierdie stap hou verband met die beplande voltooiing van fase 2 van die Lesotho Hoogland-waterprojek in 2029.
Die Klas 3-klassifikasie is gereserveer vir riviere wat reeds oorbenut is en waarvan die akwatiese ekosisteme merkbaar van hul natuurlike toestand verander het. In praktyk beteken dit dat die standaarde verlaag word en dat die regering wettig mag besoedel. Dit impliseer dat die hoeveelheid patogene, gifstowwe en chemikalieë in die rivier nóg verder sal toeneem.
Volgens Bekker kan die rivier, sonder dringende ingryping, uiteindelik sy vermoë verloor om lewe te onderhou. Visspesies wat afhanklik is van stroomversnellings kan by laer vloei in poele vasgevang word, terwyl soutsensitiewe gewasse nie meer besproei sal kan word nie. Landbougrond kan selfs permanent onbruikbaar raak as gevolg van versouting.
Die Nasionale Waterwet, 1998 (Wet 36 van 1998) bepaal dat die regering die verantwoordelike gesag is vir die bestuur van watervoorrade tot die voordeel van die publiek. Die wet vereis verder dat die land se watervoorrade beskerm, gebruik, ontwikkel, bewaar, bestuur, en beheer word op ’n regverdige, doeltreffende en volhoubare wyse.
Die wiele draai stadig
Sedert die eerste aankondiging dat die rivier afgegradeer sou word, het die staatsproses stadig gevorder. Sodra die wiele egter begin draai, is dit moeilik om die proses te keer.
Tans is daar twee prosesse aan die gang. Die eerste is om die rivier te klassifiseer deur te bepaal tot watter mate dit reeds oorbenut is en hoe ver dit van sy natuurlike toestand verander het. Die tweede proses is om watergehalteriglyne vas te stel.
Bekker verduidelik dat die departement baie min inligting oor die rivier gehad het, wat die risiko dat die Benede-Oranjerivier sonder deeglike oorweging afgegradeer kon word, verhoog het. Die departement het in 2014 opgehou om die rivier te moniteer en gevolglik is daar sedertdien byna geen navorsing oor die rivier gedoen nie. Om die situasie te help red, het Gariep Watch hul volledige watergehaltedatabasis aan die departement beskikbaar gestel sodat hulle die moontlike gevolge van ’n afgradering kan verstaan.
Die gevolge van afgradering van die Benede-Oranjerivier
Gariep Watch het ’n beroep op die departement gedoen om die rivier eerder as ’n Klas 2-rivier te klassifiseer ten einde die ekosisteme in en om die rivier, sowel as die watergebruikers langs die oewer, beter te beskerm.
Volgens Bekker hou die beoogde afgradering verband met die regering se voorneme om die waterkwotas van besproeiingsboere te verminder. Produsente sal gevolglik ander besproeiingsmetodes moet oorweeg om hul bedrywighede volhoubaar te hou. Hy verduidelik verder dat die verhoogde watergebruik, veral in Gauteng, daartoe gaan lei dat groot dele van die Benede-Oranjerivier vir sekere tye van die jaar heeltemal kan stilstaan, omdat daar te min water in die stelsel vrygelaat word.
Hy voeg by dat daar vier hoofgevolge gaan wees indien die rivier wel afgegradeer word:
Meer riool in die rivier
Die verhoogde watergebruik deur Gauteng en al die plaaslike munisipaliteite langs die rivier veroorsaak dat meer rioolwater in die rivier beland. Wetgewing sal genoeg ruimte laat vir munisipaliteite wat nie bevoeg is om hul rioolwerke in stand te hou nie om die rou riool in die riviere te stort. Die gehalte van die water sal dus verder verswak, ook omdat daar nie genoeg verdunning in die rivier gaan wees nie.
In ’n verslag aan Agri Noord-Kaap verduidelik Bekker dat die E.coli-telling in die Oranjerivier ideaal tussen 30 en 50 behoort te wees, terwyl die departement meen dat ’n telling van 130 aanvaarbaar is. Hy wys ook daarop dat die standaard E.coli-vlak vir besproeiing minder as 100 moet wees om veilige en gesonde voedsel te produseer.
Bekker voeg by dat die departement nou konsep-watergehaltestandaarde voorgestel het waar 50-persentielwaardes gebruik word vir alle rioolverwante veranderlikes. Dit beteken dat die rivier net vir 50% van die tyd aan standaarde moet voldoen. Gariep Watch het sy sterk teenkanting hieroor uitgespreek in ’n reeks skrywes aan die departement.
Suurwater in die rivier
Bekker verduidelik dat groot hoeveelhede suurwater uit myne en industrieë reeds in die rivier beland, terwyl die departement nie oor voldoende fondse beskik om die water te suiwer nie. Hierdie suur mynwater is veronderstel om gesuiwer te word vir hergebruik in Gauteng, maar word eerder geneutraliseer en in die rivier gestort.
Verder word baie water uit die Vaaldam aangewend om die suur mynwater te verdun. Volgens hom dui dit daarop dat die owerhede bereid is om die Noord-Kaap op te offer om te verseker dat die stedelike gebiede van Gauteng genoeg water ontvang.
Water raak te min
Omdat daar te min water in die stelsel vrygelaat gaan word, sal dit nie net landbouers wees wat swaarkry nie; groot dele van die rivier gaan vir sekere tye van die jaar heeltemal stilstaan. Dit sal onvermydelik veroorsaak dat bepaalde visspesies en ander ekosisteme verlore gaan.
Vir die landbouers hou dit ook ’n geweldige probleem in, omdat hulle dwarsdeur die jaar water nodig het vir gewasse wat geplant word.
“Daar word ook gepraat van ’n dam wat in die Vioolsdrif-omgewing gebou moet word om water op te vang, maar dit is ’n verkeerde gedagte, veral indien die regering die rivier wil afgradeer. Die rivier sal stadiger en laer vloei, wat tot verhoogde sedimentopbou sal lei, met die gevolg dat die dam vinniger vol sediment sal raak en onwelkome plante die dam verstop,” verduidelik Bekker.
Hy stem saam dat ’n ekstra dam in die Vaal-/Oranjerivierstelsel sinvol kan wees, maar daardie dam behoort in die Benede-Vaalrivier gedeelte te wees.
Sy aanbeveling is dat die Bloemhofdam vergroot word. ’n Vergrote Bloemhofdam sal doeltreffender wees om vloede te bestuur, beter watergehalte te verseker en vloei tydens droogtes te onderhou.
Klimaatsverandering
Klimaatsverandering is deel van die natuur en kan nie weggewens word nie. Diere en mense langs die Oranjerivier gaan al hoe meer van die rivier afhanklik raak.
Volgens Bekker gaan klimaatsverandering veroorsaak dat die westelike deel van Suid-Afrika minder reën ontvang, terwyl meer seisoenale vloede vanuit die bolope van die Oranjerivierstelsel kan voorkom. Saam met die vermorsende watergebruik in Gauteng en die toenemende storting van besoedelde water, is die tafel gedek vir die onomkeerbare agteruitgang van die rivier. – Koos du Pisanie, Plaas Media
Vir Bekker en Gariep Watch is dit ’n saak van erns om hierdie rivier te help red. Vir meer inligting, skakel hom gerus by 083 265 8145.
