Estimated reading time: 7 minutes
In die eerste aflewering van hierdie reeks wat in die Januarie-uitgawe van Veeplaas verskyn het, is die rol van lusernhooi in Suid-Afrika se veevoerbedryf bespreek. In die tweede aflewering val die soeklig op die gradering en gehalte van lusern.
Die aanwysers wat in die Suid-Afrikaanse luserngraderingstelsel gebruik word om die gehalte of voedingswaarde van lusernhooi te bepaal, behels hoofsaaklik droëmateriaal (DM), suurbestande vesel (SBV), neutraalbestande vesel (NBV), ruproteïen (RP), as en lignien. Hierdie aanwysers kan op verskeie maniere ontleed word.
Die eerste metode is nat chemiese analises waar elke aanwyser tydens verskillende laboratoriumprosedures chemies ontleed word. Tweedens kan die waardes van hierdie aanwysers geskat of voorspel word deur middel van ’n naby-infrarooi (NIR)-instrument. Die derde opsie is die gebruik van voedingswaardeberamingstabelle. Elk van hierdie metodes het unieke voor- en nadele.
Nat chemiese analises dien gewoonlik as die primêre verwysingspunt en bied die akkuraatste aanduiding van voedingswaarde. Hierdie metode is egter duur, kompleks en het ’n langer omkeertyd. NIR-tegnologie, daarenteen, is vinniger, goedkoper en minder ingewikkeld as konvensionele prosedures. Die akkuraatheid van die voedingswaardeskatting is egter afhanklik van hoe akkuraat die NIR-instrument gekalibreer is (Scholtz, 2008; Scholtz, Van der Merwe en Tylutki 2009a).
Die evaluering van ruvoer se vergelykende voedingswaarde was nog altyd ’n fokuspunt in navorsing oor ruvoergehalte. Dit het mettertyd gelei tot die ontwikkeling van verskeie wiskundige modelle. Hierdie modelle, wat die relatiewe voerwaarde-indeks (RVW), totale ruvoerindeks (TRI), aangepaste totale ruvoerindeks (ATRI) en relatiewe ruvoergehalte (RRG) insluit, soos deur Scholtz (2006) saamgevat, fokus hoofsaaklik op die verskille tussen ruvoer op grond van maksimum droëmateriaalinname (DMI) en verteerbaarheid.
Hierdie modelle neem egter slegs die chemiese samestelling van die ruvoer in ag en ignoreer die fisiese eienskappe daarvan, veefaktore en onvermydelike geassosieerde effekte.
Die bydraes van Scholtz, Van der Merwe en Tylutki (2009a, 2009b, 2009c en 2009d) tot dierewetenskap het tot die ontwikkeling van nuwe benaderings tot lusernhooi-evaluering gelei. Bestaande modelle in die literatuur steun hoofsaaklik op die potensiaal vir verteerbare energie-inname as ‘n aanduiding van ruvoergehalte.
Navorsing deur Scholtz, Van der Merwe en Tylutki (2009b) het beduidende variasies in die energie- en proteïensamestelling asook beskikbaarheid daarvan in Suid-Afrikaanse lusernhooi aangedui. Van al hierdie faktore het SBV na vore getree as die beste voorspeller van melkproduksie by melkbeeste en het alle ander aanwysers oortref.
Kommersiële graderingstelsel
Hierdie navorsing het uiteindelik gelei tot die ontwikkeling van ’n gehaltegraderingsindeks, naamlik die Nuwe Lusernkwaliteitsindeks (NLKI). Die NLKI gebruik SBV, as en lignien om melkproduksie by melkbeeste te voorspel en dien as ’n kommersiële graderingstelsel vir Suid-Afrikaanse lusernhooi. Die metodologie gebruik NIR om lusernhooigehalte te beraam en verteenwoordig ’n vinnige en akkurate evalueringstelsel om lusernhooi te gradeer.
Voor 2008 was lusernhooigehalte in Suid-Afrika hoofsaaklik gegradeer op grond van subjektiewe kriteria soos kleur, reuk en die teenwoordigheid van vreemde materiaal. Ruproteïen en ruvesel is ook tot ‘n mindere mate in ag geneem, hoofsaaklik weens die kompleksiteit, koste en tydsvereistes verbonde aan nat chemiese analises. Voedingsgehalte is dikwels beraam aan die hand van gepubliseerde tabelle wat destyds ’n redelike aanduiding van gehalte gebied het. Hierdie benadering het egter die risiko van oor- of onderskatting van werklike gehalte ingehou (Van der Merwe, 1970; Erasmus et al., 1990; Scholtz, 2008).
Die NLKI is ontwikkel op grond van die produksiepotensiaal en verteerbare energie-inhoud van lusernhooi vir melkbeeste, en dien dus as ’n universele metode om die gehalte daarvan te bepaal. Tabel 1 toon die amptelike lusernhooigraderingstandaard wat in Suid-Afrika geïmplementeer is.
Tabel 1: Gehaltegrade van die Suid-Afrikaanse lusernhooigraderingstelsel.
| Graad | NLKI-waarde | Vreemde materiaal |
|---|---|---|
| Supreme | 108 en hoër | Afwesig |
| Prima | 104 tot 107 | Afwesig |
| Graad 1 | 100 tot 103 | Afwesig |
| Graad 2 | 95 tot 99 | Teenwoordig |
| Graad 3 | 94 en laer | Teenwoordig |
Elke graad het sy eie aanwending en uiteindelik word die waarde daarvan bepaal deur die wyse waarop die veeprodusent dit aanwend. Graad 1-lusernhooi bied ’n goeie balans tussen effektiewe vesel en beskikbare energie vir herkouers, wat dit geskik maak as ‘n enigste ruvoerbron vir beide skape en beeste.
Supreme en prima is hoogs verteerbaar en het gevolglik ’n lae effektiewe vesel-inhoud. Dit beteken dat dit met ander lae-gehalte ruvoer gekombineer moet word om voldoende effektiewe vesel vir doeleindes van rumengesondheid te voorsien.
Daarteenoor het graad 2- en 3-lusernhooi ’n laer verteerbaarheid, wat dit ’n uitstekende bron van effektiewe vesel maak, maar terselfdertyd ’n swakker bron van beskikbare energie en proteïen. Lusernhooi bly egter een van die veelsydigste, smaaklikste en gesogste hooigewasse.
Faktore wat gehalte beïnvloed
Lusernhooigehalte word deur verskeie faktore bepaal, vanaf die verbouing van lusern tot en met sny, en vanaf sny tot die finale berging van die hooi. Produsente moet die belangrikheid van hierdie faktore verstaan ten einde produktiwiteit te verhoog en konsekwent hoë-gehalte lusern te lewer.
Seisoenale variasies soos temperatuurveranderinge, sonstraling en dagliglengte, speel ’n deurslaggewende rol in lusern- en lusernhooigehalte. Temperatuur is veral belangrik, aangesien luserngehalte vinniger afneem in warmer streke (Orloff, 2007). Hoër temperature versnel plantveroudering en lignifikasie wat die gehalte verlaag, maar terselfdertyd die totale opbrengs verhoog (Summers en Putnam, 2007).
Lusernhooiproduksie word meer deur weerstoestande as grondtoestande beïnvloed (Putnam, Summers en Orloff, 2007). Swak grondtoestande kan egter produksie negatief beïnvloed deur ’n ongunstige omgewing vir wortelontwikkeling te skep. Dit beperk voedingstof- en wateropname, en beïnvloed gevolglik gehalte (Solontsi et al., 2022).
Lusern kan suksesvol op verskeie grondtipes verbou word, hoewel sanderige leem, slikleem en kleileem oor die algemeen verkieslik is (Summers en Putnam, 2008). Die plant is egter besonder sensitief vir hoë vlakke van oplosbare soute in die grond, wat die groei en ontwikkeling van stande negatief kan beïnvloed (Lu et al., 2021).
Jonger lusernstande lewer gewoonlik ’n hoër gehalte en opbrengs as ouer stande (Undersander et al., 2021). Hoewel grondtoestande noodsaaklik is vir die vestiging van gesonde lusernstande, het grondtipe ook ‘n beduidende invloed op gehalte en opbrengs (Solontsi et al., 2022).
Lusernverbouing in Suid-Afrika geskied in uiteenlopende klimaatsones en boerderygebiede, wat ‘n groot variasie in grondvoedingstofvlakke beteken. ’n Gunstige voedingstofstatus stel lusern in staat om met onkruide mee te ding en gehalte te behou (Nasionale Luserntrust [NLT], 2023).
Bemesting is ’n noodsaaklike komponent van lusernhooiproduksie en dra by tot verbeterde grondtoestande, beter standvestiging, hoër gehalte en opbrengs, sowel as ’n langer standleeftyd (Meyer et al., 2007; Undersander et al., 2021).
Hooimaak is die belangrikste stap om hoë-gehalte lusernhooi te behou, ongeag produksiepraktyke of omgewingstoestande. Tot soveel as 70% van die gehalte kan verlore gaan indien ontoereikende hooimaakpraktyke gevolg word.
Sleutelaktiwiteite soos sny, droog, hark, baal en berg het ‘n beduidende invloed op die gehalte en winsgewendheid van lusernhooi (Rotz en Shinners, 2007; Summers en Putnam, 2008). Weerstoestande tydens sny en droog, sowel as voginhoud tydens hark en baal, speel ’n sleutelrol in uiteindelike hooigehalte (Mueller en Orloff, 1994). Wanneer snyskedules bepaal word, behoort produsente faktore soos marktoestande, plantfisiologie, seisoene en weerstoestande in ag te neem (Orloff en Putnam, 2006).
Die gehalte van lusernhooi hang hoofsaaklik af van die hoeveelheid blare wat in die bale behoue bly, aangesien dit die finale produk is wat verkoop word. Bestuurspraktyke wat tot blaarverliese tydens die hooimaakproses lei, kan ’n aansienlike afname in algehele gehalte veroorsaak.
Die baal van hooi teen hoë vogvlakke (20% en hoër) kan tot skimmelvorming en oorverhitting lei as gevolg van verhoogde mikrobiese aktiwiteit, wat gevolglik die gehalte van die hooi negatief beïnvloed (Rotz en Shinners, 2007; Martinson, Coblentz en Sheaffer, 2011).
Seisoenale lusernhooivariasies
Produsente verwag variasies in lusernhooigehalte deur die produksieseisoen, aangesien weerstoestande ’n groot invloed op beide gehalte en opbrengs het. Gematigde toestande kom gewoonlik aan die begin en einde van die produksieseisoen voor, wanneer dagtemperature tussen 22 en 24°C wissel en buite die tradisionele reënmaande van die somerreënvalgebiede val (Putnam, Summers en Orloff, 2007).
Hierdie wisseling in gehalte word in Figuur 1 aangedui, waar hoër gehalte gedurende Augustus/September (die begin van die lusernhooiseisoen) en weer aan die einde van die seisoen, tussen Maart en Mei, waargeneem is.
Die data in Figuur 1 verteenwoordig gemiddeldes van ontledings wat oor verskeie jare met alle graderingsinstrumente en oor alle produksiegebiede uitgevoer is. Gedurende hierdie maande is lusernhooi van uitmuntende gehalte met ’n analitiese indeksgraad bo 108 op die NLKI-skaal, algemeen.
Figuur 1: Seisoenale gehalte van Suid-Afrikaanse lusernhooi. (Bron: NLT, 2023, en eie berekeninge)
Figuur 2: Gehaltesverspreiding van Suid-Afrikaanse lusernhooi. (Bron: Eie berekeninge, 2023)
Die gehaltesverspreiding van Suid-Afrikaanse lusernhooi word in Figuur 2 aangedui. Die grootste deel van die jaarlikse produksie bestaan uit graad 1-lusernhooi (38,38%), gevolg deur prima (25,70%). Supreme kom slegs oor ’n kort tydperk aan die begin en einde van die produksieseisoen voor. Laer-gehalte grade word hoofsaaklik met ongunstige weerstoestande tydens die produksieseisoen en die betrokke hooimaakpraktyke geassosieer. – Dr Hermias van Niekerk, Departement Landbou-ekonomie, Universiteit van die Vrystaat
In die volgende uitgawe van Veeplaas val die fokus op lusernhooiproduksiepraktyke. Vir meer inligting of verwysings, stuur ’n e-pos na vNiekerkHN@ufs.ac.za
