Estimated reading time: 11 minutes
- Bek-en-klouseer (BEK) het vanjaar behoorlik onder ons land se beeskuddes gemaai, en die melkbedryf is geen uitsondering nie.
- Daarom het die Suiwelstandaard-agentskap vroeër vanjaar ‘n webinaar aangebied om die uitwerking en hantering van uitbrekings te bespreek.
- Sodra BEK bevestig is, sal die staatsveearts die plaas onder kwarantyn plaas.
- Die huidige kwarantyntydperk vir aangetaste kuddes kan tot 16 maande duur.
- Om die kwarantyn op ‘n melkplaas op te hef, moet die staatsveearts twee inspeksies, 12 maande ná dag zero, aflê.
Bek-en-klouseer (BEK) het vanjaar behoorlik onder ons land se beeskuddes gemaai, en die melkbedryf is geen uitsondering nie. Daarom het die Suiwelstandaard-agentskap vroeër vanjaar ‘n webinaar aangebied om die uitwerking en hantering van uitbrekings te bespreek. Die sessie is deur dr Mark Chimes, Melk SA se veterinêre raadgewer en bestuurder van hul dieregesondheid- en -welsynsprogram, aangebied.
Hoe BEK versprei
Daar is tans drie BEK-serotipes wat as Suid-Afrikaanse territoriale serotipes geklassifiseer is, naamlik SAT1, SAT2 en SAT3. Die siekte versprei soos ‘n veldbrand en daar is ‘n paar belangrike punte waarvan elke veeprodusent in hierdie verband kennis moet neem.
BEK kan oor groot afstande versprei en tans is die onwettige verskuiwing van diere die grootste oorsaak van siekteverspreiding. Die rede is dikwels dat produsente desperaat is om van hulle diere ontslae te raak want hulle het boerderykoste om te dek. ‘n Dier wat onbepaald gekwarantyn is, bring geen geld in nie.
Dit is ook bewys dat die virus deur wind versprei kan word, terwyl nog bespiegel word oor die rol wat water in siekteverspreiding kan speel. In een geval bestaan die vermoede dat diere op ‘n laerliggende plaas besmet is toe hulle water gedrink het wat afvloei vanaf ‘n plaas hoër op teen die stroom, waar die diere BEK-positief was.
Nog ‘n moontlike bron van verspreiding is mis wat van buite aangekoop word om as bemesting gestrooi te word. Gekontamineerde mis kan weiding besmet. Dit is ook so dat diere dalk nie siektetekens toon nie, maar draers is en dus steeds die virus uitskei.
‘n Eksperiment het ook getoon dat, by mense wat met besmette diere in aanraking was, die BEK-virus vir tot 48 uur later nog in hul kele teenwoordig was. So ‘n persoon kan na ‘n ander plaas beweeg en die virus daar versprei. Tot tyd en wyl die teendeel bewys is, geld ‘n vyf-dae isolasiereël vir mense wat met besmette kuddes gewerk het. In die geval van veeartse behoort twee dae (48 uur) voldoende te wees indien hulle die korrekte beskermende klere, handskoene en maskers dra terwyl hulle met diere werk.
As dit eers op jou plaas is
Diere wat BEK onder lede het moet vroeg in die proses al geïdentifiseer word. Die kliniese tekens behels sere op die tong, mond, uiers, spene en kloue, en kwyl wat by die bek uitloop.
Die veearts moet dadelik ontbied word om ‘n assessering te doen. Daarna is die produsent wetlik verplig om die bure in kennis te stel dat BEK vermoed word. Staatsveeartse mag nie privaat-inligting soos hierdie deel nie, en daarom moet die produsent self hierdie taak verrig. Albei partye moet dan sorg dat hul kuddes nie teen grensdrade wei nie – skep soveel afstand as moontlik tussen die geaffekteerde kudde en die bure s’n. En hierdie is beslis nie die tyd om nuwe diere in te koop nie!
Sodra die veearts se ondersoek gedoen is en die geval is wel verdag, sal ‘n staatsveearts versoek word om keelsmere te neem vir ‘n polimerase-kettingreaksie (PCR)-toets wat sensitief is vir klein hoeveelhede DNS- of RNS-virusse. BEK is ‘n RNS-virus. ‘n Bloedtoets sal ook gedoen word om vir teenliggaampies te toets. Teenliggaampies kan tot twee weke neem voordat dit bespeur kan word, wat beteken daar kan ‘n vertraging in die vrystelling van toetsuitslae wees.
Teenliggaampies kan vir maande nadat dit gevorm het, steeds bespeur word. Dit bied ‘n goeie geskiedkundige aanduiding van die dier/e se gesondheidstoestand. ‘n Dier kon ook voorheen die infeksie onder lede gehad het sonder om enige siektetekens te toon. Diere herstel met tyd van die siekte, maar die teenliggaampies kan steeds in ‘n toets bespeur word.
Sodra BEK bevestig is, sal die staatsveearts die plaas onder kwarantyn plaas en daarmee saam waarskynlik ook die ander plase binne ‘n 10km radius vanaf die geaffekteerde plaas. Dit kan plase insluit waarop die siekte nog nooit teenwoordig was nie of die diere nog nie ingeënt was teen BEK nie. Die staatsveearts sal die buurplase besoek en die nodige toetse doen.
Die kwarantyntydperk
Die huidige kwarantyntydperk vir aangetaste kuddes kan tot 16 maande duur. Dit sluit in die tyd wat dit neem vanaf die vermoede dat die siekte uitgebreek het, totdat dit bevestig is. Dit neem ook twee tot drie maande om dag zero te bereik – dit is wanneer bevestig word dat die besmetting nie meer op die plaas teenwoordig is nie.
Dan volg ‘n verdere 12 maande van kwarantyn, waartydens die staatsveearts die plaas twee keer (en ten minste twee weke uit mekaar) sal besoek en bloedmonsters sal neem vir laboratoriumtoetsing. Dit kan drie tot vier weke neem voordat daardie resultate beskikbaar is en die inligting verwerk word sodat die kwarantyntydperk opgehef kan word.
Plase waar nie ingeënt is nie: Die maksimum inkubasietydperk is 14 dae voordat ‘n dier BEK-tekens toon. Dit is waarom ‘n 28-dae kwarantydperk aanbeveel word sodra die eerste geval vermoed word. Die diere word gekwarantyn om seker te maak daar is nie nog diere met siektetekens nie. Die staatsveearts sal die plaas twee weke ná diagnosering van die laaste BEK-geval besoek om na te gaan of nog diere tekens toon, en ‘n verdere twee weke later weer. Indien alles goed verloop, sal dag zero verklaar word.
Plase waar ingeënt is: Op plase waar geen BEK voorgekom het nie, maar die diere ingeënt is, is dag zero gewoonlik die datum waarop die laaste dier ingeënt is.
Kwarantynbeperkings
Wanneer ‘n plaas onder kwarantyn is, moet ‘n paar dinge gebeur. Uitskotdiere wat onder kwarantyn is mag slegs na ‘n BEK-goedgekeurde abattoir geneem word en slegs nadat die staatsveearts die plaas besoek het en ‘n Rooikruis-bewegingspermit uitgereik het.
Diere kan slegs tussen plase beweeg indien die plase dieselfde BEK-status het. Sommige melkondernemings het ander plase waar verse grootgemaak of droëkoeie aangehou word. Hierdie diere moet na die melkstal toe gaan wanneer hulle gekalf het en melk produseer. Indien die melkstal egter BEK-besmet is, mag hierdie diere nie soontoe gaan nie, selfs al is hulle ingeënt. Sou ‘n vers-/droëkoeiplaas besmet raak maar die melkstal is nié besmet nie, moet die produsent reël dat sy diere na ‘n ander plaas geneem word waar die diere ook besmet is. Die staatsveearts moet toestemming hiervoor verleen. Indien die vers-/droëkoeiplaas én die melkstal besmet is, mag die diere tussen die twee plase beweeg, maar weer slegs met die staatsveearts se toestemming.
Een van die grootste dierewelsynsprobleme in so ‘n geval is bulkalwers wat nie verkoop kan word nie. Daar is gewoonlik nie spasie om al die diere onbepaald aan te hou en te versorg nie, en produsente is dikwels nie in staat om die diere aan te hou totdat hulle slaggereed is nie. Indien hierdie diere dan op die plaas self uitgeskot moet word, is die sielkundige uitwerking op die produsent en sy werksmag gewoonlik groot.
Hoë-risiko toegangspunte
BEK kan maklik versprei word via voertuie wat diere vervoer. Trokke en voertuie wat die plaas verlaat moet eers gewas en ontsmet word, en die afloopwater mag geen van die waterbronne wat as drinkwater vir diere dien, bereik nie. Voertuigbestuurders en tegniese diensverskaffers of konsultante word beskou as ‘n lae risiko, omdat hulle nie noodwendig met die diere in kontak kom nie. Die risiko van siekteverspreiding is egter geensins uitgesluit nie en besoekers mag slegs in aangewese areas op die plaas toegelaat word.
Mense wat diere fisies hanteer, soos veeartse en plaaswerkers, kan die siekte versprei en moet hulle hande en klere ontsmet. Toerusting soos neustange moet tussen elke dier ontsmet word en personeel moet handskoene dra wanneer diere hanteer word. Gesonde diere moet eerste hanteer word en siek diere daarna.
Werkers moet nie met hul werksklere aan huis toe gaan nie en moet by hul aankoms op die plaas skoon klere en stewels aantrek wat oornag ontsmet is. Verskeie tipes ontsmettingsmiddels is beskikbaar. Gewone chloor, bleikmiddel en jodiumgebaseerde produkte sal nié BEK doodmaak nie. Die virus is wel baie sensitief vir sonlig en enige middel met ‘n pH onder 6 en bo 9 sal dit doodmaak.
Beweging en slag
Vroeër vanjaar wou talle van die slagfasiliteite wat kon kwalifiseer as BEK-aangewese abattoirs dit nie doen nie, omdat hulle hul vleisuitvoerlisensies sou verloor. Suid-Afrika benodig dus meer BEK-aangewese abattoirs waar groot getalle gekwarantynde diere terselfdertyd uitgeslag kan word.
‘n BEK-aangewese abattoir moet aan verskeie vereistes voldoen, soos behoorlike omheining, ‘n fasiliteit waar karkasafval verbrand kan word, en stortfasiliteite vir personeel wat die perseel binnekom en verlaat.
Die karkasse van BEK-diere moet vir ten minste 24 uur voor slag gehang word, sodat die pH na onder 6 kan daal. Dit moet afsonderlik van onbesmette karkasse gehang word, wat beteken twee koelkamers is nodig.
Die koppe, tonge, pote en afval van geslagte diere moet verbrand word. In die vroeë stadiums ná dag zero moet die karkas ontbeen word, die kliere moet verwyder word en die karkas mag slegs vir verwerkte vleis soos polonie aangewend word. Vanaf drie maande na dag zero hoef slegs die kop, tong en pote verbrand te word.
Gekwarantynde diere kan slegs onder ‘n Rookruispermit na ‘n BEK-aangewese abattoir vervoer word. Die staatsveearts moet die diere op die plaas ondersoek voordat hulle op die trok gelaai word en die trok moet verseël word voordat dit die plaas verlaat. Dit geld vir die eerste ses maande na dag zero op die plaas. Vanaf ses maande na dag zero moet bewegingspermitte steeds in plek wees, maar die diere kan nou by enige ander abattoir geslag word.
Melkverwerking en beperkings
Die BEK-virus vermenigvuldig in die uier en word dan in geweldige hoë getalle in melk uitgeskei. Hierdie melk kan net vir kalwers of varke gegee word indien dit gekook of gepasteuriseer is om die virus dood te maak. Kalwers kan nie rou, besmette melk inneem nie – hulle sal weens hartversaking vrek. Varke is nie so vatbaar vir die virus nie, maar is bekend as vermeningvuldigers en kan dus in ‘n groot besmettingsbron op ‘n plaas ontaard.
Dit lei tot die volgende probleem, naamlik erge mastitis onder ‘n groot aantal koeie binne die eerste vier tot ses weke na ‘n BEK-uitbreking. Dit sal hulle melkgehalte dramaties beïnvloed en in sommige gevalle onbruikbaar maak. Die norm is om die kudde in twee te deel – die BEK-besmette koeie met mastitis se melk gaan in een tenk in, en die goeie melk in ‘n ander tenk. Die mastitiskoeie se melk moet weggegooi word.
Die impak en risiko van hierdie melk op misdamme en op lande waar dit saam met water gespuit word, is nog nie bekend nie. Studies en eksperimente is onderweg om die risiko te bepaal, maar dit gaan lank neem om klinkklare antwoorde te kry. Die beste alternatief tans is om ‘n groot gat weg van enige oppervlak- of ondergrondse water te grawe, en die besmette melk daarin te stort. Die melk moet verkieslik aangesuur word, waarna die gat toegemaak moet word sodat geen diere daarvan kan drink nie.
Die gehalte van die koeie se melk behoort ongeveer drie maande nadat die eerste koei BEK-tekens getoon het, na normaal terug te keer.
Dubbele pasteurisasie
Dieselfde reëls wat vir melkverwerking geld, geld vir alle plase wat onder kwarantyn is, hetsy die diere besmet is of nie, maar wel ingeënt is. Alle melk moet dus dubbeld pasteuriseer word vir die plaaslike mark of vir UHT-langlewemelk wat uitgevoer word. Die probleem met beide behandelings is dat dit nie geskik is vir kaasmaak nie. ‘n Kaasmaker kan dus nie sulke melk gebruik nie. Dit plaas die produsent wat aan hom lewer in ‘n moeilike posisie, want ‘n ander verwerker moet gevind word om die dubbele pasteurisasie te doen of UHT-melk te vervaardig. Dit gaan gepaard met ekstra vervoerkoste.
Nog ‘n praktiese beperking van dubbele pasteurisasie is dat twee tenks nodig is – een om die melk te pasteuriseer en een om dit af te koel, waarna die proses herhaal moet word. Baie melkverwerkers het nie genoegsame fasiliteite nie en die aankoop van ekstra tenks is eenvoudig nie ‘n opsie nie. Suid-Afrika het min verwerkers wat UHT-melk vervaardig en hulle is nie altyd naby aan die plase geleë nie.
Nog ‘n faktor is dat ‘n melkverwerker wat melk by ‘n gekwarantynde plaas of ‘n plaas wat binne 10km vanaf ‘n gekwarantynde plaas oplaai, sy uitvoerlisensie kan verloor totdat hy kan bewys dat besmette melk heeltemal afsonderlik in hul fasiliteit hanteer word. Alle onbesmette melk afkomstig van plase wat nie onder kwarantyn was nie, moet eers pasteuriseer word en daarna kan die besmette of gekwarantynde melk verwerk word. Dan moet die hele aanleg skoongemaak en ontsmet word voordat enige onbesmette melk weer verwerk kan word.
Kwarantyn-opheffing
Om die kwarantyn op ‘n melkplaas op te hef, moet die staatsveearts twee inspeksies, 12 maande ná dag zero, aflê. Indien geen nuwe BEK-gevalle ontstaan het nie, sal bloedmonsters geneem word van diere wat ten minste twee maande na dag zero gebore is, gespeen is, en ten minste ses maande oud is. Dis is omdat koeie se kolostrum BEK-teenliggaampies bevat wat dan na die kalf oorgedra word. ‘n Kalf wat dus drink aan ‘n koei wat teenliggaampies in haar melk uitskei, sal daardie teenliggaampies inkry. Dit neem ongeveer ses maande vir hierdie teenliggaampies om uit die kalf se stelsel te verdwyn.
Indien die toetse negatief is, sal die staatsveearts die plaas as skoon verklaar sodat die kwarantyn opgehef kan word. Dit neem ongelukkig tyd voordat dit kan gebeur, aangesien die staatsveeartse se werkslading groot is. Hierna moet alle nuwe diere (soos in elk geval die praktyk behoort te wees) vir 28 dae in kwarantyn wees voordat hulle in die kudde opgeneem word. – Carin Venter, Plaas Media
Vir meer inligting, stuur ‘n e-pos aan dr Mark Chimes by mark@milksa.co.za of mark@dairystandard.co.za of skakel 074 510 7316. Vir meer inligting oor die Suiwelstandaard-agentskap se dienste en webinaars, skakel 012 665 4250 of stuur ‘n e-pos na jacqueline@dairystandard.co.za.
