Estimated reading time: 5 minutes
- Wurms is ’n beduidende bedreiging vir skape, wat doeltreffende beheermaatreëls vir kuddegesondheid en produktiwiteit noodsaaklik maak.
- Die warm en nat toestande bevorder die vinnige ontwikkeling en oorlewing van larwes op weiding, wat ’n hoë-risiko omgewing vir besmetting skep.
- Skape wei naby die grond, waar larwes van dermkanaalwurms in die boonste paar sentimeter van die weiding naby die grond gekonsentreer is.
- Wisselweiding verminder die blootstelling van skape aan besmette larwes.
- Strategiese ontwurming is ’n noodsaaklike beheermaatreël.
Wurms is ’n beduidende bedreiging vir skape, wat doeltreffende beheermaatreëls vir kuddegesondheid en produktiwiteit noodsaaklik maak. Dr Takula Tshuma, ’n spesialisveearts in beeskuddegesondheid en senior lektor by die Universiteit van Pretoria se Fakulteit Veeartsenykunde, beklemtoon die belangrikheid van wurmbeheer, veral in die warm somermaande.
Die warm en nat toestande bevorder die vinnige ontwikkeling en oorlewing van larwes op weiding, wat ’n hoë-risiko omgewing vir besmetting skep. Onbeheerde besmetting kan daartoe lei dat skape met hoë wurmtellings sukkel om die hoë-gehalte somerweiding te benut en ten volle daarby te baat, wat voerdoeltreffendheid verminder. Dit lei tot laer groeitempo’s, swakker liggaamskondisie, verlies aan vrugbaarheid en laer melkproduksie, wat beteken dat plaasinkomste ook ’n knou sal kry. Wurms kan immuunfunksie benadeel, wat skape meer vatbaar vir sekondêre besmetting maak.
Terwyl produsente ekstra waaksaam moet wees in die somer, moet wurmbeheer heeljaar gehandhaaf word. Verwaarlosing van ’n doeltreffende wurmbeheerprogram kan lei tot:
- Verminderde gewigstoename: Hoë wurmlas vertraag groei en verleng die tyd tot bemarking.
- Swak reproduksieprestasie: Wurms kan vrugbaarheid verlaag en lam-intervalle verhoog.
- Verhoogde vatbaarheid vir siekte: ’n Verswakte immuunstelsel maak skape meer vatbaar vir besmetting.
- Ekonomiese impak: Stadiger groei en meer gereelde veeartsenykundige ingrypings verhoog koste.
Verskeie tipes wurms
Dr Tshuma sê skape in Suid-Afrika is hoogs vatbaar vir verskeie soorte dermkanaalwurms as gevolg van warm, vogtige toestande wat parasietoorlewing in die somer bevorder. Produsente sal waarskynlik dermkanaal-rondewurms (nematodes) teëkom.
Dit sluit in:
- Haemonchus contortus (haarwurm): Dit is een van die gevaarlikste wurms vir skape in Suid-Afrika. Hierdie bloedsuiende parasiet heg aan die voering van die melkpens (abomasum), wat ernstige bloedarmoede, swakheid, gewigsverlies en dikwels skielike dood veroorsaak. Dit kan tot kwakkeel, laer produktiwiteit en baie vrektes in kuddes lei. Warm, vogtige toestande bevorder vinnige ontwikkeling, wat die waarskynlikheid van besmetting verhoog.
- Trichostrongylus spp. (bankrotwurm): Hierdie wurms beïnvloed hoofsaaklik die dunderm. Besmetting lei tot donker, waterige diarree, gewigsverlies en swak groeitempo, veral by jong lammers, wat tot vinnige dehidrasie en kondisieverlies lei. Hoewel hulle regdeur die jaar kan voorkom, bereik besmetting ’n hoogtepunt in die laatsomer en vroeë herfs, ná reën.
- Teladorsagia circumcincta (bruin maagwurm): Hierdie wurm is algemeen in die gematigde en subtropiese streke van Suid-Afrika en teiken die maag. Dit veroorsaak gastro-enteritis, swak spysvertering, laer voerdoeltreffendheid, gewigsverlies en diarree, veral by jong of immuunverswakte skape. Somerreën verhoog larweladings op weiding, wat skape meer vatbaar maak.
- Nematodirus spp. (langnek-bankrotwurm): Hierdie wurms, wat tipies met koeler weer geassosieer word, kan skape in die vroeë somer besmet. Hulle teiken hoofsaaklik jong lammers wat ernstige dehidrasie, diarree en moontlike vrektes veroorsaak indien dit nie behandel word nie. Hulle belemmer die opname van voedingstowwe en lei tot vinnige agteruitgang. Hoewel die meeste larwes in die lente voorkom, kan die uitwerking daarvan tot in die somer voortduur indien lammers in die laatlente besmet word.
Invloed op voerinname
Dr Tshuma beklemtoon die feit dat dieet ’n belangrike rol in die voorkoms van wurms by skape speel. Deur voerkorrels in hoër krippe te plaas, word die swaar wurmlas by skape minder, terwyl die risiko hoër is by lammers wat naby die kraal wei. Skape wei naby die grond, waar larwes van dermkanaalwurms in die boonste paar sentimeter van die weiding naby die grond gekonsentreer is. Hierdie weigedrag verhoog die waarskynlikheid dat skape larwes inneem. Daarom is dit belangrik om oorbeweiding en oorbelading te voorkom, terwyl wisselweiding noodsaaklik is om die risiko van besmetting te verminder.
Dieet het ’n beduidende invloed op skape se immuunrespons op wurmbesmetting. Behoorlike voeding, veral genoeg proteïen en energie, verhoog diere se vermoë om wurmbesmetting te weerstaan. Proteïen is noodsaaklik vir die vervaardiging van immuunselle en teenliggaampies om parasietbesmetting te beveg. Ondervoede skape het ’n gebrek aan proteïen en sukkel om doeltreffende immuunreaksies teen wurms op te bou. Minerale soos koper, sink en selenium is noodsaaklik om ’n lewensbelangrike immuunfunksie te handhaaf. Tekorte aan hierdie mikrovoedingstowwe kan die las van parasiete vererger.
Hoë-energie diëte help om skape se normale fisiologiese funksies te handhaaf terwyl parasietstres bekamp word; lae-energie diëte verhoog die diere se kwesbaarheid vir wurms. Voedingstres tydens belangrike tydperke, soos dragtigheid of laktasie, verhoog kwesbaarheid. Die risiko by lakterende ooie is byvoorbeeld hoër weens die bykomende energiebehoeftes wat melkproduksie meebring.
Beheer die vyand
Dr Tshuma sê strategiese ontwurming is ’n noodsaaklike beheermaatreël. Diere moet op belangrike tye behandel word, soos voor lamtyd en in spits-wurmseisoene (laatsomer tot herfs) om wurmlas by ooie te verminder en besmetting van lammers te voorkom. Wisselweiding verminder die blootstelling van skape aan besmette larwes. Larwes vrek tydens rustydperke voordat diere weer ingebring word.
Lees meer oor Wurms in skape: Ken die vyand.
Selektiewe behandeling (die Famacha-metode) fokus op die behandeling van diere wat tekens van bloedarmoede toon, veral wat met H. contortus verband hou. Dit verminder die risiko om middelweerstandigheid te ontwikkel. Miseiertellings wys wurmbesmetting uit en help met besluite oor behandeling.
Hy beveel die integrasie van die volgende strategieë vir doeltreffende wurmbeheer aan:
- Gereelde monitering: Gebruik miseiertellings om wurmbesmetting op te spoor en behandel slegs indien nodig.
- Weidingsbestuur: Pas wisselweiding of uitgestelde beweiding toe om vee se blootstelling aan besmette larwes te beperk. Vermy oorbeweiding om besmetting te verminder.
- Selektiewe teling: Sluit rasse of individue met natuurlike parasietweerstand by teelprogramme in om afhanklikheid van chemiese behandelings te verminder.
- Voedingsbestuur: Voorsien hoë-gehalte voer en aanvullings, veral in belangrike tydperke soos lam- of speentyd.
- Omgewingsbestuur: Handhaaf higiëne op weidings deur weidings in te eg en te laat rus om die opbou van besmette larwes te verminder.
- Strategiese ontwurming: Dien ontwurmingsmiddels op optimale tye toe, gebruik gepaste wurmmiddels en dien aanbevole dosisse toe. Wurmmiddels moet egter nooit in isolasie gebruik word nie; dit moet ander beheermaatreëls aanvul.
Dr Tshuma sê wurmmiddelweerstand wek groot kommer onder skaapprodusente. Oormatige vertroue in spesifieke ontwurmingsmiddels en onbehoorlike dosering dra by tot die probleem. Om weerstand te bestuur, beveel hy aan dat wurmmiddelklasse afgewissel en behandelings waar moontlik gekombineer word.
Die refugia-strategie, wat nie-weerstandige wurms laat oorleef en aanteel, lei tot die vermindering van weerstandige gene. Gereelde toetse om miseiertellings te verminder, is van kardinale belang om die doeltreffendheid van geneesmiddels te monitor en tekens van vroeë weerstand op te spoor. – Christal-Lize Muller, Veeplaas
Vir meer inligting, kontak dr Takula Tshuma by takula.tshuma@up.ac.za.
